HƯỚNG NGHIỆP: Cầm tay hay trao quyền?

Trong 10 năm đồng hành cùng công tác hướng nghiệp, điều khiến tôi băn khoăn nhất chính là: Mỗi năm qua đi, dẫu cho sự phát triển của công nghệ, giáo dục nói chung và công tác hướng nghiệp nói riêng, những băn khoăn, trăn trở của học sinh vẫn cứ lặp lại. Ưu tiên lớn nhất của học sinh cuối cấp chính là cố gắng đạt điểm thật cao trong kì thi THPT, nhưng đạt điểm cao thì có ý nghĩa gì nếu không biết rõ mình sẽ đi đâu, về đâu sau khi tốt nghiệp? Học sinh cuối cấp – chủ nhân tương lai của đất nước, chủ nhân của tương lai bản thân mình, liệu đã có khả năng tự hướng nghiệp?

Hướng nghiệp: Bố mẹ nói thế này, thầy cô nói thế khác

Tôi còn nhớ rất rõ một câu hỏi khiến cả ban tư vấn ngỡ ngàng: 

– “Thưa thầy, con muốn học ngành Quản trị kinh doanh, nhưng con không biết ngành này sẽ ra làm gì?”

– “Vì sao em muốn học ngành này mà em lại không biết ngành này ra làm gì?”

– “Vì ba mẹ chọn ngành này cho em”

Đây chỉ là một trong hàng trăm, hàng ngàn câu hỏi gửi về cho đội ngũ tư vấn hướng nghiệp, mỗi học sinh về áp lực phải chọn trường, chọn ngành do gia đình định hướng. Khi tôi có dịp trao đổi sâu hơn với phụ huynh, có những người hiểu chưa đúng về vấn đề hướng nghiệp, khi cho rằng “Tôi thấy ngành đó kiếm nhiều tiền thì tôi chỉ con chọn”; “Ngày xưa tôi không có điều kiện để học ngành đó, nên bây giờ tôi muốn con tôi học, vì chắc chắn sẽ thành công”. 

Không dừng lại ở đó, điều khiến học sinh hoang mang hơn cả chính là việc phụ huynh thì định hướng nghề A, thầy cô thì lại bảo nghề B. Dẫn đến việc các em hoài nghi về bản thân, về lựa chọn và về chính tương lai của mình.

Một trong những đặc điểm của lứa tuổi THPT chính là việc xác định nghề nghiệp tương lai. Mỗi cá thể đều có những đặc điểm tâm lý, năng lực, đam mê rất khác nhau. Việc áp đặt ước mơ của người lớn và yêu cầu học sinh phải “hiện thực hoá” là việc làm không đúng, dễ gây ra chán nản, những áp lực không đáng có cho học sinh cuối cấp. 

Một ngành nghề dẫu cho có “hot” đến mức nào, lương cao đến đâu mà người thực hiện nghề đó không yêu thích, chắc chắn năng suất không cao, dẫn đến việc thất nghiệp. Lương cao, thu nhập ổn định chỉ là một phần rất nhỏ, không quyết định trực tiếp đến việc lựa chọn ngành nghề của học sinh.

Tự hướng nghiệp: Trao quyền chủ động

Muốn biết một ngành nghề phù hợp với bản thân là khi thoả đủ 3 tiêu chí sau: Đam mê (cái tôi thích); Năng lực (Cái tôi giỏi) và nhu cầu xã hội (Cái làm ra tiền). Trong 3 yếu tố trên, đã có 2 yếu tố thuộc về việc thấu hiểu chính bản thân mình. Vì vậy, nếu học sinh càng hiểu rõ về mình, càng có cơ hội lựa chọn chính xác nghề nghiệp “chân ái”. Theo “Cẩm nang tư vấn hướng nghiệp” do nhóm tác giả thuộc Đại học Giáo dục (ĐH Quốc Gia Hà Nội) biên soạn, có đến 62.3% học sinh không biết bản thân phù hợp với ngành nghề nào. Do đó, quá trình giáo dục và hướng nghiệp cần ưu tiên giúp học sinh tìm hiểu về chính bản thân các em. 

Với mục tiêu chuyển đổi số và tác động của công nghệ, kỹ thuật, học sinh hoàn toàn có thể tiếp cận với những công cụ hướng nghiệp ngay trên chính chiếc điện thoại của mình. Chỉ cần tìm với từ khoá “Ứng dụng hướng nghiệp” hoặc “Hướng nghiệp trực tuyến”, “Trắc nghiệm tâm lý” là đã có trong tay công cụ hữu ích để giúp hiểu rõ hơn về bản thân. Ngoài ra, học sinh cũng cần tăng cường tham gia các hoạt động, sau đó trao đổi với những người thân xung quanh, xin 3 – 5 gạch đầu dòng mô tả về bản thân để có được “chân dung bản thân” chính xác và phù hợp nhất.

Lấy những đặc điểm của bản thân làm cơ sở, lúc này học sinh mới tìm hiểu mô tả về các ngành, các nghề để đo lường mức độ tương thích và phù hợp. Sau đó chọn 1 – 3 trường có đào tạo chuyên ngành ấy và cân đối với năng lực học tập của bản thân để có cho mình phương án tối ưu nhất.

Như vậy, trong việc hướng nghiệp, vai trò của người lớn chỉ là sự gợi ý, đưa nhận xét và cung cấp những phương án cho học sinh chứ không quyết định thay. Bởi nghề nghiệp sẽ gắn bó suốt quãng đời còn lại, nếu học sinh chọn theo chỉ định của gia đình hay thầy cô, suốt đời các em sẽ sống cuộc đời của một người khác.

 

Tiến sĩ tâm lý Đào Lê Hoà An

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *